OB powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić

OB poza granicami normy to powód nie do paniki, lecz do uważnej analizy. U sportowców wskaźnik ten może się zmieniać z powodu anemii, niedawnego przeziębienia, urazu, a nawet cech samego badania, a w rzadkich przypadkach — sygnalizować poważną chorobę. Redakcja omawia najbardziej typowe przyczyny podwyższonego i obniżonego OB oraz proponuje uporządkowany plan działania.

Podwyższone OB: częste przyczyny „sportowe”

Najczęstszą przyczyną umiarkowanie podwyższonego OB u osoby aktywnej jest niedawna infekcja. Ponieważ fibrynogen i immunoglobuliny są usuwane powoli, OB może pozostawać wyższe niż zwykle przez kilka tygodni po tym, jak przeziębienie czy angina już minęły. Człowiek czuje się zdrowy, a badanie „jeszcze nie nadgoniło”.

Druga częsta przyczyna to anemia. Gdy erytrocytów jest mniej, opadają one szybciej i OB rośnie bez stanu zapalnego. Niedobór żelaza jest szczególnie częsty wśród sportsmenek, biegaczy długodystansowych, wegetarian i sportowców z deficytem energii. Dlatego podwyższone OB zawsze należy oceniać razem z hemoglobiną i ferrytyną.

Trzecia to urazy i operacje. Złamania, znaczne naderwania, zabiegi stomatologiczne, operacje chirurgiczne wywołują odpowiedź zapalną i OB może być podwyższone jeszcze przez pewien czas po zagojeniu.

Wreszcie na wynik wpływają nadmierna tkanka tłuszczowa, ciąża i miesiączka, a także przyjmowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych. U sportsmenek te czynniki warto uwzględniać przy porównywaniu badań w czasie.

Podwyższone OB: przyczyny medyczne

Trwale podwyższone OB, zwłaszcza znacznie, może świadczyć o przewlekłych chorobach zapalnych lub autoimmunologicznych: reumatoidalnym zapaleniu stawów, zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa, zapalnych chorobach jelit, układowych zapaleniach naczyń. U młodych sportowców choroby te często maskują się pod „przeciążenie” — ból w krzyżu, piętach, stawach, zwłaszcza rano lub po odpoczynku.

Przewlekłe infekcje — gruźlica, zapalenie kości i szpiku, zapalenie wsierdzia, ukryte ogniska stomatologiczne — również podwyższają OB. W takich przypadkach człowiek zwykle ma dodatkowe objawy: długotrwały stan podgorączkowy, nocne poty, utratę masy ciała, ogólne osłabienie.

Bardzo wysokie OB (powyżej 100 mm/h) niemal zawsze ma poważną przyczynę. Według przeglądu Brigdena (1999) najczęściej są to infekcje, nowotwory złośliwe (m.in. szpiczak mnogi i chłoniaki), choroby nerek i układowe choroby zapalne. Taki wynik wymaga badania bez zwłoki.

Przewlekła choroba nerek, niedoczynność tarczycy i stany z podwyższonym poziomem immunoglobulin również mogą podwyższać OB. Dlatego przy niejasnym podwyższeniu lekarz zwykle ocenia także kreatyninę, TSH i frakcje białkowe krwi.

Niskie OB: co to oznacza

Niskie OB samo w sobie rzadko ma znaczenie kliniczne i w większości przypadków nie wymaga działań. Jednak u sportowców może być pośrednią oznaką podwyższonego hematokrytu: gdy erytrocytów we krwi jest dużo, przeszkadzają sobie nawzajem w opadaniu.

Podwyższony hematokryt u sportowca może wiązać się z odwodnieniem, długim przebywaniem na wysokości, paleniem, bezdechem sennym, a także ze stosowaniem substancji stymulujących erytropoezę. Nadfizjologiczny testosteron i sterydy anaboliczne wywołują erytrocytozę, a erytropoetyna i jej analogi są zakazane przez WADA i niosą ryzyko zakrzepicy. Wysoki hematokryt zwiększa lepkość krwi, dlatego wymaga oceny lekarza.

Inne przyczyny niskiego OB to wrodzone zmiany kształtu erytrocytów (niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, sferocytoza), bardzo niski fibrynogen, a także niektóre leki. Błędy techniczne — opóźnienie badania, ochłodzenie próbki, nieprawidłowy stosunek krwi do antykoagulantu — również mogą zaniżać wynik.

Ważny aspekt praktyczny: u osoby z wysokim hematokrytem „prawidłowe” OB może maskować stan zapalny. Dlatego przy objawach infekcji lepiej kierować się CRP, które od liczby erytrocytów prawie nie zależy.

Jak zrozumieć odchylenie

Redakcja proponuje działać po kolei. Najpierw oceń kontekst: czy chorowałeś w ciągu ostatniego miesiąca, czy były urazy, operacje, leczenie stomatologiczne, zawody. Jeśli tak i czujesz się dobrze, rozsądnie jest powtórzyć badanie po 4–6 tygodniach.

Następnie — spójrz na inne parametry tego samego badania. Hemoglobina i hematokryt pokażą, czy zmiany OB nie tłumaczy anemia lub erytrocytoza. Warto dodać CRP i ferrytynę: prawidłowe CRP przy podwyższonym OB częściej świadczy o „ogonie” po przebytej infekcji lub o anemii niż o aktywnym stanie zapalnym.

Jeśli OB jest trwale podwyższone i występują objawy — ból stawów lub pleców, zwłaszcza nocny lub poranny, stan podgorączkowy, utrata masy ciała, nocne poty — potrzebna jest konsultacja internisty lub reumatologa. Nie warto trenować „przez ból” w nadziei, że to zwykłe przeciążenie.

1. Ocenić wydarzenia ostatnich 4–6 tygodni (infekcje, urazy).
2. Sprawdzić hemoglobinę, hematokryt, ferrytynę i CRP.
3. Powtórzyć badanie w tym samym laboratorium w standardowych warunkach.
4. Przy trwałym odchyleniu lub objawach — do lekarza.

Przy niskim OB główny nacisk pada na hematokryt i hemoglobinę. Jeśli są podwyższone, lekarz ustali przyczynę erytrocytozy i oceni ryzyko zakrzepicy.

Typowe błędy interpretacji

Pierwszy błąd to traktowanie OB jak „badania na stan zapalny”. W rzeczywistości wpływa na nie tyle czynników, że bez uwzględnienia anemii, wieku, płci i innych badań wnioski są często błędne. Przegląd Soxa i Lianga (1986) już kilka dziesięcioleci temu przestrzegał przed używaniem OB jako testu przesiewowego u osób bez objawów.

Drugi błąd to porównywanie wyników różnych metod. Wartości według metody Panczenkowa i Westergrena, a także różnych automatycznych analizatorów mogą się różnić, zwłaszcza w górnym zakresie. Do monitorowania lepiej korzystać z jednego laboratorium.

Trzeci — oczekiwanie szybkiej normalizacji. OB reaguje wolno i powtarzanie badania kilka dni po chorobie nie ma sensu. Do oceny bieżącego stanu lepiej nadaje się CRP.

Czwarty — ignorowanie bardzo wysokiego OB, jeśli „nic nie boli”. Wartości powyżej 100 mm/h rzadko są przypadkowe i zawsze wymagają wyjaśnienia.

Wnioski redakcji

Podwyższone OB u sportowca najczęściej tłumaczy się niedawną infekcją, urazem lub anemią, ale trwała lub bardzo wysoka wartość wymaga poszukiwania poważniejszych przyczyn.

Niskie OB zwykle nie jest problemem, jednak może wskazywać na podwyższony hematokryt, który sam w sobie wymaga oceny lekarza.

OB należy interpretować wyłącznie razem z hemoglobiną, hematokrytem, ferrytyną i CRP, z uwzględnieniem wieku, płci i niedawnych wydarzeń.

Radzimy również przeczytać nasze materiały o tym, co pokazuje badanie OB, o przyczynach podwyższonego białka C-reaktywnego oraz o hematokrycie i ryzyku zagęszczenia krwi w sporcie.

Bibliografia

1. Brigden ML. Clinical utility of the erythrocyte sedimentation rate. Am Fam Physician. 1999;60(5):1443–1450.
2. Sox HC Jr, Liang MH. The erythrocyte sedimentation rate: guidelines for rational use. Ann Intern Med. 1986;104(4):515–523.
3. Harrison M. Erythrocyte sedimentation rate and C-reactive protein. Aust Prescr. 2015;38(3):93–94.
4. Bray C, Bell LN, Liang H, et al. Erythrocyte sedimentation rate and C-reactive protein measurements and their relevance in clinical medicine. WMJ. 2016;115(6):317–321.
5. Jou JM, Lewis SM, Briggs C, et al. ICSH review of the measurement of the erythrocyte sedimentation rate. Int J Lab Hematol. 2011;33(2):125–132.
6. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.